Về sơn mài Việt Nam
Hoa Vu viết về lịch sử, vật liệu và kỹ thuật của tranh sơn mài Việt Nam.
Đôi nét về lịch sử
Ban đầu, sơn mài là một nghệ thuật dân gian. Thoạt tiên sơn được dùng để trang trí và thếp vàng tranh, tượng trong chùa, rồi trở nên phổ biến trong đồ thủ công thường ngày: bình phong, rương, khay, lọ, bàn cờ… Việc giảng dạy kỹ thuật sơn mài bắt đầu khoảng năm 1930 tại Trường Mỹ thuật Đông Dương ở Hà Nội, do người Pháp Victor Tardieu sáng lập. Từ đó, sinh viên và họa sĩ đã khai thác và phát triển sơn mài để vẽ tranh. Trong nhiều năm, quy trình làm sơn mài được giữ như một bí mật quốc gia. Mãi đến khoảng năm 1970, sinh viên nước ngoài mới được học kỹ thuật này tại Trường Mỹ thuật Hà Nội.
Vật liệu
Thứ được gọi là “sơn” gồm nhựa trắng đục lấy từ cây sơn, loại cây mọc chủ yếu ở vùng núi, cùng với các loại bột khoáng tạo nên những màu khác nhau. Khi thêm một vài chất tự nhiên, nhựa này trở thành sơn.
Sơn và màu. Sơn sống, tự nhiên, màu nâu, được lấy trực tiếp từ cây sơn. Đây là thành phần chính để pha màu và cũng được dùng làm lớp phủ bóng. Sơn chín được đánh bằng bay sắt trong chảo gang để tạo phản ứng hóa học (ôxy hóa), rồi được dùng làm màu đen. Các màu khác chủ yếu là bột khoáng; một số màu không hợp vì sơn luôn có thể bị ôxy hóa. Gam màu nóng chiếm ưu thế. Cũng có thể dán hoặc rắc vàng lá, bạc lá, vỏ trứng, bột xà cừ, vỏ ốc…
Tấm vóc do một số thợ chuyên nghiệp làm. Đó là một tấm gỗ được phủ nhiều lớp sơn trộn với mùn cưa và bông. Tấm vóc phải chịu được cong vênh do nhiệt độ và độ ẩm cao. Sau khi mài, mặt vóc phải thật phẳng nhẵn. Vóc luôn có màu đen, sẵn sàng để vẽ.
Kỹ thuật
Điều làm nên kỹ thuật sơn mài là việc phủ nhiều lớp màu, mỗi lớp được ủ khô trong độ ẩm. Sau đó, nhờ mài, các hình và màu khác nhau hiện lên. Ở bước này, sự ngẫu nhiên và ngẫu hứng đóng vai trò của chúng, tạo nên những hiệu quả bất ngờ, và họa sĩ có thể tiếp tục chơi với chúng bao lâu tùy ý. Vì vậy sơn mài là một lĩnh vực rộng lớn cho tìm tòi và sáng tạo.
Phủ các lớp màu. Cần chồng nhiều lớp lên nhau. Mỗi lớp phải khô hẳn (trong độ ẩm) và được mài trước khi phủ lớp tiếp theo.
Mài. Các lớp được mài bằng giấy ráp, mài khô hoặc tốt hơn là mài dưới một dòng nước nhỏ.
Khảm. Màu trắng chủ yếu có được nhờ khảm vỏ trứng, cho một màu trắng rực rỡ. Cũng có thể dùng vàng lá hoặc bạc lá làm lớp lót hoặc lớp cuối, để bức tranh có độ sáng lớn.
Hoàn thiện. Có thể phủ một lớp sơn sống làm lớp phủ bóng, vừa để bảo vệ tranh vừa tăng chiều sâu. Bức tranh cũng có thể để mộc, hoặc được xoa và đánh nhẵn bằng lòng bàn tay, tùy họa sĩ lựa chọn.
Ngày nay, mỗi họa sĩ có thể dùng kỹ thuật hiện đại trong khi vẫn chơi với quy trình và vật liệu truyền thống. Như mọi nghệ thuật, sơn mài không loại trừ bất kỳ sáng tạo nào và cho phép sự hồn nhiên lớn. Thời gian họa sĩ bỏ ra, với nhiều lần phủ, ủ khô, mài, khảm những vật liệu tự nhiên, cùng chất lượng công việc đòi hỏi, đem lại cho sơn mài tính chất “quý giá” được biết đến và trân trọng trên khắp thế giới.